Demokrasi kelimesinin kökeni olan "Demos" (halk) ve "Kratos" (iktidar), tarih sahnesine ilk çıktığında sadece soyut bir fikir değildi; fiziksel bir mekana ihtiyaç duyuyordu. Antik Yunan'da bu mekanın adı Agora'ydı.
 |
| Bu görsel Gemini AI kullanarak oluşturulmuştur. |
Agora, şehrin tam ortasında yer alan, ticaretin yapıldığı ama en önemlisi her özgür vatandaşın çıkıp siyasi fikirlerini özgürce bağırabildiği "kamusal" bir kent meydanıydı. Orası devletin veya zengin bir tüccarın değil, doğrudan halkın ortak malıydı.
Peki bugün fikirlerimizi nerede tartışıyoruz? Günümüzün agoraları artık taştan ve topraktan değil; piksellerden, algoritmalarından ve devasa veri merkezlerinden oluşuyor. Ancak çok kritik ve karanlık bir fark var: Bugünün kent meydanları artık halka ait değil.
Kamusal Meydan İllüzyonu
Bugün birçoğumuz X (Twitter), Facebook, Instagram veya Reddit gibi platformları modern dünyanın "kent meydanları" olarak görüyoruz. Siyasi tartışmalarımızı orada yapıyor, yöneticilerimizi oradan eleştiriyor ve toplumsal hareketleri (Arap Baharı'ndan Gezi Parkı'na, Sarı Yeleklilerden küresel iklim grevlerine kadar) oradan organize ediyoruz.
Ancak bu büyük bir illüzyondur. Bu platformlar birer "kamusal alan" değil, devasa teknoloji şirketlerinin özel mülküdür. Bir devletin kent meydanında anayasal ifade özgürlüğü hakkınız vardır. Ancak dijital bir platformda sadece "Kullanıcı Sözleşmesi"ne (Terms of Service) tabisinizdir.
Bu durumu şöyle düşünebilirsiniz: Mahallenizdeki bir parkta pankart açıp konuşma yapmak ile, devasa bir Alışveriş Merkezi'nin (AVM) ortasında konuşma yapmak aynı şey değildir. AVM özel mülktür ve güvenlik görevlileri sizi anında dışarı atabilir. İşte bugün tüm küresel siyaseti, dijital bir AVM'nin içinde yapıyoruz.
Teknoloji Feodalizmi ve Milyarder Krallar
İşin siyasi boyutu, bir platformun el değiştirmesiyle çok daha net ortaya çıkıyor. Örneğin Elon Musk'ın X'i (Twitter) satın alması, tarihte eşi benzeri görülmemiş bir "özel mülkiyetli demokrasi" krizidir.
Antik Roma'da bir imparatorun kent meydanını satın alıp kuralları tek başına değiştirdiğini hayal edin. Bugün algoritmalar sayesinde kimin sesinin daha çok çıkacağına, hangi siyasi görüşün "gölge yasağı" (shadowban) yiyeceğine veya hangi haberin trend olacağına sadece birkaç Silikon Vadisi milyarderi veya onların yazdığı kodlar karar veriyor. Bu, demokrasinin evrimi değil; dijital bir feodalizme (ağalığa) geri dönüştür.
Algoritmik Sansür
Dahası, bu dijital meydanlar tarafsız değildir. Tıpkı [Gladyatörlerden Sosyal Medyaya: Ekmek ve Sirk Politikası] yazımızda bahsettiğimiz gibi, bu platformların tek bir amacı vardır: Sizi ekranda daha uzun süre tutarak reklam geliri elde etmek.
Algoritmalar, uzlaşmayı ve mantıklı tartışmayı değil; öfkeyi, kutuplaşmayı ve nefreti ödüllendirir. Çünkü insan beyni öfkelendiğinde ekrana daha çok kilitlenir. Milyarderlerin özel mülkünde yapılan bir demokrasinin en büyük sorunu, hakikati değil, "tıklamayı" (click) merkeze almasıdır.
Sonuç: Agora'yı Geri Almak
İnsanlık olarak çok garip bir noktadayız. Sesimizi tüm dünyaya duyurabildiğimiz tarihteki en güçlü teknolojiye sahibiz, ancak o teknolojinin kabloları ve sunucuları (tıpkı dijital sömürgecilik yazımızda incelediğimiz gibi) birkaç kişinin elinde.
Eğer demokrasi yaşayacaksa, insanlığın sadece dijital kent meydanlarında "kiracı" olmayı bırakıp, kendi dijital kamusal alanlarını inşa etmesi gerekecek. Aksi takdirde, milyarderlerin kurallarını yazdığı bir AVM'de özgür olduğumuzu sanarak vitrinlere bakmaya devam edeceğiz.
Sizce sosyal medya platformları, ifade özgürlüğünün korunduğu "kamusal alanlar" olarak mı kabul edilmeli, yoksa istedikleri kişiyi yasaklayabilen "özel şirketler" olarak mı kalmalı? Yorumlarda tartışalım.
0 Yorumlar