yüzyılın sonlarında, İngiliz filozof ve sosyal kuramcı Jeremy Bentham çok tuhaf bir mimari tasarım ortaya attı: Panoptikon. Bu, kelime anlamı "her şeyi gözlemleyen" olan, devrim niteliğinde bir hapishane tasarımıydı.
 |
| Bu görsel Gemini AI kullanarak oluşturulmuştur. |
Bentham'ın mimari planı çok basitti: Hapishane dairesel bir yapıydı ve tam ortasında pencereleri karartılmış yüksek bir gözetleme kulesi vardı. Mahkumların hücreleri bu kuleye bakacak şekilde dairenin çevresine dizilmişti ve hücrelerin arkasından gelen ışık sayesinde mahkumların her hareketi kuledeki gardiyan tarafından görülebiliyordu.
Ancak bu mimarinin asıl dâhice (ve korkunç) tarafı şuydu: Mahkumlar, kulenin içindeki gardiyanı göremiyordu. İzlenip izlenmediklerini asla bilemezlerdi. Bir süre sonra mahkum, sürekli izlendiği hissine kapılarak gardiyana ihtiyaç duymadan kendi kendini denetlemeye başlıyordu. Fiziksel şiddete gerek kalmamıştı; mimari, zihinleri esir almıştı.
Peki, Bentham'ın bu taş ve tuğladan oluşan hapishanesinin, bugünün modern dünyasıyla ne ilgisi var?
Taş Duvarlardan Görünmez Ağlara
Ünlü düşünür Michel Foucault, 20. yüzyılda Panoptikon'u sadece bir hapishane olarak değil, modern iktidarın toplumu kontrol etme biçimi (okullar, hastaneler, fabrikalar) olarak yorumlamıştı. Ancak Foucault bile 21. yüzyılda bu mimarinin cebimize kadar gireceğini tahmin edemezdi.
Bugün fiziksel duvarlara veya ortasında bir kule olan dairesel binalara ihtiyacımız yok. Dijital Panoptikon'un tam içindeyiz. Ancak bu kez hücrelerimiz tuğladan değil; akıllı telefonlarımızdan, tarayıcı geçmişlerimizden, konum servislerimizden ve akıllı saatlerimizden oluşuyor. Ortadaki görünmez gözetleme kulesinde ise gardiyanlar değil; teknoloji devlerinin algoritmaları, büyük veri (Big Data) merkezleri ve hükümetler oturuyor.
Gönüllü Mahkumiyet
Eski Panoptikon'da mahkumlar oraya zorla kapatılıyordu. Dijital Panoptikon'un en büyük zaferi ise bizim bu gözetleme cihazlarını kendi paramızla satın almamız, her gece özenle şarj etmemiz ve yüz tanıma sistemlerine biyometrik verilerimizi kendi ellerimizle teslim etmemizdir.
"Benim saklayacak bir şeyim yok" diyerek kabul ettiğimiz her çerez (cookie) politikası ve her kullanıcı sözleşmesi, o devasa gözetleme kulesine bir tuğla daha ekler.
Herkesin Gardiyan Olduğu Bir Hapishane
İşin siyasi ve sosyolojik boyutu burada daha da ilginçleşiyor. Sosyal medya platformlarında (Twitter, Instagram, TikTok) sadece kuledeki "Büyük Birader" tarafından izlenmiyoruz. Tasarım gereği hepimiz birbirimizi izleyen gardiyanlara dönüştük.
Birbirimizin ne giydiğini, nereye tatile gittiğini, siyasi olarak nerede durduğunu, kimi linç ettiğini sürekli izliyor ve yargılıyoruz. "İptal Kültürü" (Cancel Culture) tam olarak budur. Sürekli yargılanma ve dışlanma korkusu (sürekli izlenme hissi), insanları oto-sansüre iter. Kendi fikirlerimizi söylemekten çekinir, çoğunluğun alkışlayacağı şekilde davranmaya başlarız. Tıpkı Bentham'ın hapishanesindeki mahkumların uslu durmak zorunda hissetmesi gibi, biz de algoritmaya ve kalabalıklara uyum sağlarız.
Açık Kapılı Hapishane
Dijital Panoptikon tarihin gördüğü en kusursuz mimaridir. Çünkü duvarları yoktur, zincirleri yoktur ve kapıları ardına kadar açıktır. Ancak bu konforlu hiper-bağlantılı dünyadan, onaylanma bağımlılığından ve o sahte güvenlik hissinden kimse dışarı çıkmak istemez.
Bizler hapishanemizi çok sevdik. Peki ama gardiyanların kim olduğunu gerçekten biliyor muyuz?
Sizce teknolojinin getirdiği bu sürekli "ulaşılabilir ve izlenebilir" olma hali bizi daha güvende mi kılıyor, yoksa özgürlüğümüzü mü elimizden alıyor? Düşüncelerinizi yorumlarda tartışalım.
1 Yorumlar
Günümüzdeki kendi isteğiyle kafeye gidip orada telefon bakmaya ve insanlar bizim hakkımızda ne demiş ya da bize ne tepki vermiş diye oturup kahve içmemize benzetilebilir güzel bir yazı olmuş. Ellerine sağlık devamını bekliyoruz.
YanıtlaSil